Een alternatief voor de participatieladder

Gemeenten willen – al dan niet gestimuleerd door de Omgevingswet en transities in het sociale domein – steeds meer ruimte geven aan ideeën en initiatieven in de lokale samenleving. Om die participatie in goede banen te leiden, gebruiken ze nog veelal de participatieladder van Arnstein uit 1969 of een afgeleide daarvan. Die is ontstaan in de tijd dat inspraak werd geïntroduceerd. Het gebruik van participatieladders levert vandaag de dag lang niet altijd meer het gewenste effect. In tegendeel zelfs. Daarom werkt Volq in samenwerking met studenten Bestuurskunde van de Erasmus Universiteit in Rotterdam aan een alternatief.

Negatieve effecten van de ladder

Eerst even in het kort enkele nadelen van het gebruik van participatieladders. Ten eerste zijn verreweg de meeste ladders gedefinieerd vanuit de overheid. Ze leggen vooral nadruk op de rol van de overheid (faciliteren, consulteren, delegeren, etc.) en helpen bewoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties niet om hun rol in te vullen. Onbedoeld zorgt de participatieladder daarmee eerder voor controle en sturing door de overheid, dan voor ruimte voor de lokale samenleving. De participatieladder biedt kortom geen goede oplossing voor overheidsparticipatie.

Ten tweede doet de participatieladder geen recht aan de complexe en diverse maatschappelijke opgaven die er spelen. De ladder wekt in de praktijk onbedoeld de indruk dat je als gemeenten één dominant participatieniveau kan kiezen als bestuursstijl. Of hooguit één participatieniveau per project of proces. Dit voorkomt dat de gemeente flexibel kan inspelen op de hedendaagse dynamiek en behoeften in de maatschappij en het schept bij bewoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties verkeerde verwachtingen. Als er tijdens participatieprocessen onvrede onder participanten ontstaat, gaat dit vrijwel nooit over de inhoud maar bijna altijd over het proces.

Tenslotte wordt de participatieladder ook steeds vaker toegepast om per doelgroep de ruimte te bepalen die er is om mee te doen. Er worden bij de start van een project uitgebreide doelgroepanalyses en stakeholderanalyses gemaakt en op basis daarvan worden mensen uitgenodigd om aan een participatieproces deel te nemen. Regelmatig wordt op deze wijze in projectorganisaties voor de start van een participatieproces bepaald in welke mate mensen iets mogen vinden. Als dit al ooit heeft gewerkt, dan is dat tegenwoordig in ieder geval niet meer zo. De ruimte voor goede ideeën vanuit de samenleving wordt te zeer ingeperkt, de kans op mooie nieuwe ontwikkelingen en initiatieven wordt verkleind en er ontstaat bij inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties te vaak onbedoeld de indruk dat de participatie slechts schijn is.

Het alternatief

Genoeg redenen om te werken aan een alternatief voor de participatieladder. Met die ambitie hebben we studenten Bestuurskunde van de Erasmus Universiteit Rotterdam aan het werk gezet. Via individuele gesprekken met bewoners, ondernemers, vertegenwoordigers van maatschappelijke organisaties en ambtenaren en via creatieve sessies zijn ze tot een nieuwe procesaanpak voor participatie gekomen. Een iteratief procesmodel waarmee initiatiefnemers de participatie kunnen organiseren van eerste idee, via een gedeelde ambitie en verschillende plannen tot uiteindelijk een zichtbaar resultaat. De aanpak maakt gebruik van actuele inzichten rond onder meer appreciative inquiry, design thinking en deep democracy. Het model helpt om in een proces de juiste stappen te zetten, met elkaar een goede balans te vinden tussen richting geven en ruimte bieden en op het juiste moment de juiste vragen met elkaar te bespreken.

Procesmodel Participatie - Volq | Erasmus Universiteit Rotterdam

Denk en doe mee!

Het bovenstaande Procesmodel voor participatie (PDF) is een eerste versie. De komende periode gaan we het procesmodel verder uitwerken met gemeenten en initiatiefnemers. Wil je meedoen of heb je ideeën voor verbetering? Laat het ons weten! Laat hieronder je reactie achter of mail naar onnodevries@volq.nl.

3 praktische tips voor online participatie

Afgelopen periode ben ik in Den Haag Loosduinen met bewoners in gesprek gegaan over het participatietraject dat de gemeente Den Haag daar had uitgevoerd. De gemeente wil leren van het traject, dit uitrollen naar andere gebieden en ontdekken waar bewoners behoefte aan hebben. Een ambitie die veel gemeenten hebben, zeker nu de Omgevingswet eraan komt. Een persoonlijk gesprek blijft de meest effectieve vorm om met bewoners in gesprek te gaan, maar niet altijd het meest efficiënt. Graag deel ik mijn ervaringen en tips om ook online het gesprek aan te gaan, met oog voor inclusiviteit.

Tijdens één van de bijeenkomsten in Loosduinen zei een deelnemer tegen mij: ‘Participatie hoeft niet leuk of ludiek te zijn, als ik maar het gevoel heb dat er naar mij wordt geluisterd en iets met mijn inbreng wordt gedaan’. Een ander uitgangspunt dan dat veel mensen denken. Maar hoe creëer je dit vertrouwen zodat bewoners mee willen denken? En hoe zorg je er voor dat iedereen die mee wil doen, ook mee kan doen?  Online middelen zijn noodzakelijk om het persoonlijke gesprek aan te vullen en te versterken. Het instrument de Volqsdialoog kan je daarbij helpen. Deze online tool helpt je in twee snelle, slimme rondes om tot de kern te komen. In de eerste ronde haal je ideeën op en in de tweede ronde beoordelen de deelnemers elkaars inbreng om zo tot een gedeeld advies, idee of oplossing te komen. Hoe zet je deze, of vergelijkbare, online tools het beste in? Ik geef je graag een aantal praktische tips:

Nodig mensen actief uit deel te nemen
Zoals ik net al zei, is ons uitgangspunt dat iedereen die dat wil moet kunnen meedoen. Dat de Volqsdialoog open staat voor iedereen, wil niet zeggen dat iedereen hem ook vanzelf weet te vinden. Om jouw doelgroep te attenderen op je online-tool, is het belangrijk om creatieve instrumenten in te zetten. Posters, flyers en social media zijn een goed begin, maar het is ook mogelijk om op drukke locaties, door middel van een promotieteam, de Volqsdialoog samen met bewoners in te vullen. Hierdoor maak je deze tool zeer toegankelijk.

Stel de juiste, open vragen
De meerwaarde van een online dialoog is de kans om open vragen te stellen, maar toch tot een gewogen gemiddelde te komen door de inzet van een tweede ronde. Via open vragen kom je erachter wat er daadwerkelijk bij mensen leeft en loop je de grootste kans positief verrast te worden door de antwoorden. De bruikbaarheid van de antwoorden hangt voor het grootste gedeelte af van de kwaliteit van jouw vraag. Wees dus niet bang voor open vragen!

Koppel terug
De belangrijkste voorwaarde om aangehaakt te blijven bij een proces van de gemeente is openheid en duidelijkheid over het proces, de resultaten en het vervolg. Koppel daarom het resultaat van je proces of specifieke bijeenkomst terug aan alle deelnemers en alle genodigden die niet konden komen. Check daarbij ook of je alle inbreng volgens de deelnemers zorgvuldig hebt afgewogen en meegenomen in je (voorlopige) plan. En komt er een vervolgbijeenkomst? Ga met de deelnemers online in gesprek over de vervolgagenda. Ook dit kun je doen door de Volqsdialoog in te zetten.

Dit zijn slecht enkele tips voor het succesvol inzetten van een Volqsdialoog tijdens je participatieproces. Ben je nieuwsgierig naar meer? Heb je moeite met het stellen van de juiste vragen? Wil jij ook online aan de slag maar weet je niet waar je moet beginnen? Bel of mail me gerust! Ik ga graag met je in gesprek en sta open om mijn ervaring, de valkuilen en succesfactoren van een geslaagd bewonersparticipatieproces met je te delen.

Ideeënfabriek: met participatie naar omgevingsvisie

Kennis is macht, maar kennis delen is kracht! Daarom houden we op woensdagochtend 25 april van 08:30 tot 11:00 uur een interactieve kennissessie in Rotterdam. Heb jij in jouw functie dagelijks te maken met de ontwikkeling van de omgevingsvisie en/of participatie, dan ben je van harte uitgenodigd om samen met ons aan de hand van twee succesvolle praktijkvoorbeelden te brainstormen. We gaan het hebben over o.a. rolverdeling, verwachtingen en tools om participatie toe te passen binnen de nieuwe kaders van de omgevingswet. Aan het eind van de ochtend ga je naar huis met nieuwe inspiratie en een gezamenlijke, concrete aanpak om participatie in jouw gemeente vorm te geven. Deelname is gratis!

Aanmelden kan door een email met je contactgegevens te sturen naar jonnerobberegt@volq.nl. Wij sturen je een bevestiging met overige informatie zoals het adres van de locatie.

Overlast van regenwater is een steeds groter probleem, tijd voor een andere aanpak

Het lijkt zo logisch: als de straten blank staan, moet de gemeente het oplossen. Maar water houdt zich niet aan de grens tussen privé en openbaar. Bewoners zouden een veel grotere rol moeten krijgen in de aanpak van al dat regenwater.

Terwijl we deze blog schrijven, regent het buiten. Nee, het hoost. Gevolg van klimaatverandering, of toeval? Feit is dat al dit water ergens naar toe moet. Om daar een heel klein beetje bij te helpen, heeft Wout samen met 32 buren hun schuurtjes dit weekend van een groen dak voorzien. Die daken samen houden bij een goede bui ongeveer 4.000 liter water vast, dat niet in het riool of op straat komt. Wout heeft dit gedaan vanuit de overtuiging dat het probleem van wateroverlast in stadswijken effectief aangepakt kan worden door de bewoners zelf. Een visie die de gemeente Rotterdam van harte ondersteunt, met meedenken en met subsidie.

Niet alleen de Gemeente Rotterdam maakt zich serieus zorgen over wateroverlast. Landelijk is recent het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie gepubliceerd. Een nationale aanpak om er voor te zorgen dat in 2050 onze gebouwde omgeving minder kwetsbaar is voor de gevolgen van klimaatverandering zoals wateroverlast, hittestress, droogte en overstromingen.

Participatie bij klimaatadaptatie

Vanuit Volq zien we dat klimaatadaptatie een steeds belangrijker thema is bij onze opdrachtgevers. De overheid kan veel doen, maar klimaatadaptatie – zeker in dicht bebouwde steden – is per definitie een gezamenlijk opgave van overheid en bewoners. Water houdt zich namelijk niet aan de grens van privé en openbaar. Spreken we bewoners over dit thema, dan denken de meesten dat het klimaat inderdaad verandert en wateroverlast toeneemt. Er staat regelmatig water op straat of de kelder loopt onder. Wat opvalt is dat het probleem in algemene zin wordt herkend, maar er weinig kennis is over het onderwerp. Laat staan een helder idee over wat ze zelf kunnen doen om te helpen.

Volq is betrokken bij twee pilots die hier verandering in moeten brengen: de aanpak voor het ‘hemelwater proof’ maken van de Agniesebuurt in Rotterdam en de pilot voor klimaatadaptatie van het Stationsgebied in Leiden. Een bestaande stadswijk waar het riool vervangen moet worden en een grote binnenstedelijke herontwikkeling. In beide projecten speelt participatie een belangrijke rol, vanuit de overtuiging dat klimaatverandering iedereen treft en klimaatadaptatie alleen effectief is, als overheden, bewoners en andere stakeholders de handen ineen slaan.

Naar een effectieve aanpak

Vanuit onze ervaring, van het privé vergroenen van schuurtjes tot projecten voor onze opdrachtgevers, stellen we voor de klimaatproblematiek en -aanpak veel beter onder de aandacht te brengen bij bewoners van kwetsbare gebieden. En met name op het niveau van een straat, blok of buurtje. De volgende lessen trokken wij en zien we als succesfactoren voor effectief klimaatbeleid door overheden:

  • Verzorg kennis. Er is veel meer kennis nodig over klimaatverandering en klimaatadaptatie, vooral over de oorzaken en gevolgen in de eigen stad en straat. Pas dan zal er een urgentie ontstaan om bij te dragen aan de oplossing.
  • Geef inwoners een perspectief op wat ze zelf kunnen doen. Maak kleine bijdrages op een simpele manier mogelijk door kennis, kunde en / of subsidies.
  • Betrek bewoners van een straat of wijkje vanaf het eerste begin bij planvorming rondom klimaatadaptief ontwerp van de openbare ruimte. De impact van de maatregelen is groot, dus de betrokkenheid moet dat ook zijn! Bepaal samen de ambities, maak samen een aanpak, verzin hem niet van achter je bureau!
  • Breng mensen met ideeën en initiatieven samen. Laat ze elkaar inspireren en enthousiasmeren. Faciliteer een lokale community rondom klimaatadaptatie.

We helpen graag met inspirerende voorbeelden, het opstellen van een lokaal deltaplan met bewoners of het opzetten van een community.